TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZLARINDA “UTAN-” KAVRAMIYLA İLGİLİ KELİMELER ÜZERİNE

Abstract

Türkiye Türkçesinde gülünç veya onursuz sayılabilecek bir duruma düşmekten üzüntü duymak, mahcup olmak anlamında kullanılan utan- fiili, insanoğluna mahsus nadir duygulardan birisidir. Utanma duygusu, genel olarak kişilerin tutum ve davranışlarının yazılı ve yazılı olmayan kurallara göre düzenlenmesine yardımcı olan, toplumca makbul görülen ideal insan olma düşüncesine ulaşmaya çalışan kişinin kendi ruh dünyasında algıladığı, herhangi bir eksikliğe karşı verdiği tepkidir. Bu tepkinin Türk toplumundaki reaksiyon boyutu genel olarak yüz kızarması, başın mahcupça öne eğilmesi, hızlı kalp çarpıntısı gibi şekillerde ortaya çıkmaktadır. Utanma kavramı için Türkiye Türkçesinde utanma kelimesinin yanı sıra, aynı kavram alanı içerisinde yer alan ar, hicap, hayâ, mahcup, mahcubiyet, arlan-, hicap duy- gibi kelimelerin ve öbeklerin kullanıldığını, bu duyguyu taşımayanlar için de genel olarak utanmaz, arsız, hayâsız, yüzsüz gibi kelimelerin kullanıldığı görülmektedir. Türkçenin tarihî dönemlerinde utanma kavramıyla ilgili olarak Kaşgarlı'ının Divan'ında uvut/uwut (utanma); uwutluğ (utangaç); uvutlan- (utanmak); uyadsılık (utanan, utangaç), uyal- (utanmak); uyat- (utanmak); yaçan- (utanıp çekinmek); turkın-/turkun- (utanmak); turkug (utanma, hayâ) kelimelerinin, modern Türk lehçelerinde ise genel olarak uyat/oyat; uyal-; utan- gibi kelimelerin kullanıldığı görülür. Utanma kavramı Türkiye Türkçesi ağızlarında da abır ele-; arsın-; aşıtla-; arın-; bozar-; et ben ol-; doncuk-; hecil düş-; endik-; hader et-; eymen-; körlen-; kızılganla-; küşüm; paysın-; püsükle-; sığıt; utlan-/udlan-; uyal-; uyalt-; abır; gücük; ud; ut gibi çeşitli şekilleriyle zengin bir kullanıma sahiptir. Bu çalışmanın amacı, utan- kavramı için Türkiye Türkçesi ağızlarında kullanılan ve onu betimleyen kelimeleri analiz etmektir.

In Turkey Turkish, the verb "embarrass" is used to describe feelings of sadness or embarrassment caused by finding oneself in a situation that could be perceived as ridiculous or dishonourable. This emotion is one of the rare exclusive to human beings. The emotion of shame is a response to any perceived deficiency in the mental world of an individual striving to embody the idealised human being, which is typically regarded as acceptable within society. This helps to regulate the attitudes and behaviours of people in accordance with both written and unwritten rules. The intensity of this response in Turkish society is typically evidenced by physical manifestations such as blushing, an embarrassed tilting of the head forward, and rapid heart palpitations. For the concept of shame in Turkey Turkish, in addition to the word shame, words and phrases such as ar, hicap, hayâ, mahcup, mahcubiyet, arlan-, hicap duy-, which are within the same concept area, are used, and for those who do not have this feeling, words such as shameless, vigorous, indecent, faceless are generally used. In examining the concept of shame in historical Turkish periods, one encounters a number of noteworthy terms, including uvut/uwut (shame), uwutluğ (shy), uvutlan- (be embarrassed), uyadsılık (bashful), and uyal- (to be ashamed), as evidenced in Kashgarli's Divan. The terms uyat- (to be ashamed), yaçan- (to be ashamed and shy), turkın-/turkun- (to be ashamed) and turkug (embarrassment, shame) are still in use in some modern Turkish dialects, while in others, words such as uyat/oyat; uyal-; utan- are more commonly used. The concept of shame also has a rich usage in the dialects of Turkey Turkish with various forms such as abır ele-; arsın-; aşıtla-; arın-; bozar-; et ben ol-; doncuk-; hecil düş-; endik-; hader et-; eymen-; körlen-; kızılganla-; küşüm; paysın-; püsükle-; sığıt; utlan-/udlan-; uyal-; uyalt-; abır; gücük; ud; ut. The aim of this study is to analyse the words that are used in the dialects of Turkey Turkish for the concept of utan- and for its description.