Nizâmülmülk’ün Siyâsetnâme’sinde Sünnîliğe Yönelik Tehdit Algısı: Batınîlik, Râfizîlik, Hâricîlik Başta Olmak Üzere Aşırı Gruplarla Mücadele

Abstract

Siyâsetnâme türünde kaleme alınan eserler, dönemin devlet yöneticilerine siyasî alanda yol göstermek, onlara tavsiyelerde bulunmak ve devleti yönetecek kişilerin daha bilgili olmalarını sağlamak için yazılmıştır. İslâm dünyasında bu amaç doğrultusunda yazılan eserlerin sayısı oldukça fazladır. Bu eserleri yazarken müellifler genellikle din-devlet ilişkileri ve içinde yaşadıkları toplumun durumunu dikkate alarak hareket etmişlerdir. Bu tür eserlerden biri, Büyük Selçuklu Devletinde vezirlik yapmış olan Nizâmülmülk’ün kaleme aldığı Siyâsetnâme, diğer adıyla Siyerü’l-mülûk’tür. Araştırmamızın konusu olan bu eser, Selçuklu devlet yöneticilerine siyasî rehberlik etmesi bakımından önem arz eder. Nizâmülmülk, eserde devlet yönetimi ile ilgili özellikle bir noktaya vurgu yapmıştır ki o da çıkardıkları iç karışıklıklarla Büyük Selçuklu devletini sürekli meşgul eden Şiîlik, Râfizîlik, Bâtinîlik, Hâricîlik ve Karmatîlik gibi mezheplerdir. Yine ona göre bunların yanında düalist ve gnostik kaynaklı bir dinî hareket olan Mazdekiyye ile Mazdek tarafından kurulan Hürremîlik de devletin bekası için tehlikelidir. İran kaynaklı Arap aleyhtarı değişik fırkaları ifade etmek için kullanılan Mazdekîlik ve Hürremiyye, dinî temeli olan ve devleti tehdit eden aşırı gruplar çerçevesine dahildir ve bunlar için de birtakım tedbirlerin alınması zorunludur. Bu araştırma, Nizâmülmülk’ün eserinde söz konusu aşırı dinî gruplara karşı nasıl mücadele edilmesi gerektiğine dair yaptığı uyarıları incelemektedir. Nizâmülmülk bu eseri ile Büyük Selçuklu Devletinin dinî siyasetinin rotasını belirlemeye çalışmaktadır. Dolayısıyla eser, Ehl-i sünnet dışı kabul edilen, böylece devletin bekasını tehlikeye atacak olan diğer dinî gruplarla yapılacak mücadele hususunda birtakım uyarılar içermektedir. Ayrıca eser, Büyük Selçuklu Devletinin dinî politikasının içerik ve yöntemine dair bilgiler ihtiva etmekte, ülke içerisindeki aşırı gruplarla mücadelede nasıl bir yöntemin kullanıldığını göstermektedir.

Works written in the genre of Siy?satn?ma (Book of Politics) were intended to guide state leaders of the time, as well as those who would assume these roles in the future, by providing advice in the political arena and helping rulers become more knowledgeable. In the Islamic world, many works were written with this objective. The authors of these works generally took into consideration the relationship between religion and the state, as well as the conditions of the societies in which they lived. One of the finest examples of this genre is Siy?satn?ma, also known as Siyar al-Mul?k, authored by Niz?m al-Mulk, one of the most important viziers of the Great Seljuk Empire. The focus of this study, this work is significant in terms of the advice it provides to state leaders and the examples it sets for guiding Seljuk state leaders in political matters. In Siy?satn?ma, Niz?m al-Mulk emphasized a particular aspect of state governance: the various sects that emerged within the administration, such as Shi'ism, R?fidism, B?tiniyya, Kh?rijism, and Karmatianism. In his view, alongside these, other politically oriented movements threatening the state included Mazdakism, a dualist and Gnostic religious movement, and Khurr?mism, a Persian anti-Arab sect influenced by extreme Shi'ism. According to Niz?m al-Mulk, taking measures against these extremist groups was essential. This article examines the warnings Niz?m al-Mulk offers in his work on how to combat these radical religious groups. Niz?m al-Mulk’s work contains important warnings about religious policy in the Great Seljuk Empire and about combating groups outside of Ahl al-Sunnah that pose a threat to the state’s survival—warnings that even today’s leaders would do well to heed.