KİTÂBU BAĞDÂD’IN TARİHİ DEĞERİ

Abstract

İslam tarihçiliği içerisinde şehir ve bölge tarihlerinin ortaya çıkışı Hasan-ı Basrî’nin FezâilüMekke’yi yazmasıyla başlamıştır. 9. Yüzyılda yazılan şehir tarihleri arasında İbn Tayfur’un KitâbuBağdad’ının ayrı bir yeri vardır. Bu makalede eserin tarihi değerini ortaya koymayı hedefledik. İlkinyazarın kökeni, hayatı, eğitimi, mesleği, hocaları ve öğrencileri ile kişiliği hakkında bilgi verilmiş,önemli eserlerinden söz edilmiştir. Eserin günümüze ulaşan altıncı cildini ilk kez BritishMuseum’daki yazma nüshasını esas alarak 1908’de yayınlayan Hans Keller’den itibaren çeşitlibaskıları yapılan kitabın elimizdeki nüshası ve baskıları tanıtılmıştır. Me’mun döneminde doğupyetişen müellif, sonraki sekiz halife dönemini idrak ettikten sonra 893’te ölmüştür. Müellifin eserinihangi şartlar altında yazdığını anlatmak için eserin yazıldığı dönem başlığı altında söz konusudönemdeki başlıca siyasi olaylar hakkında kısa bilgi verilmiştir. Aynı zamanda müellifin çağındayetişen önemli müellifler ve eserler hakkında bilgi verilerek eserin nasıl bir kültürel ortamın mahsulüolduğu ortaya konmaya çalışılmıştır. Müellifin metodu ve kaynakları başlığı altında önce İbnTayfur’un tarihçiliğinde olayları kronolojik sırayla anlatan çağdaşlarından farklılaşan metodunavurgu yapılmıştır. Müellif her halifenin dönemini müstakil olarak değerlendirmiş, dönemin siyasiolaylarını, atanan görevlileri ve halifeyle ilişkilerini ele aldıktan sonra ilim, edebiyat, şarkı ve eğlencemeclislerinden söz etmiştir. Kullandığı yöntemin farklılığı, üslubunun sade ve ağırbaşlılığı ona çağdaşları arasında ayrı bir yer kazandırmıştır. İbn Tayfur, Bağdat ve Irak’ın tarihini ilk yazanbağımsız bir tarihçidir. Bunu eserinin ve planının özgünlüğünden anlıyoruz. Kaynaklarının çoğuşifahidir. Çünkü henüz yazılı tarih eserlerinin yeni ortaya çıktığı bir dönemde eserini yazmıştır.Eserini yazarken kendi şahsi gözlemlerinin yanı sıra çağdaşı ravilerin aktarımlarından dayararlanmıştır. Ravileri arasında yüksek bürokratların kâtiplerinin yanı sıra, halifenin sarayındakinedimler, gece sohbetlerindeki arkadaşları ve bunların haberlerini merakla izleyen ileri gelenlerbulunmaktaydı. Aktardığı haber ve bilgilerin ravilerin darülhilafedeki siyasi, sosyal ve meslekikonumlarıyla ilgili olduğunu görüyoruz. Bu da müellifin rivayetleri doğrulama ve seçmekonusundaki titizliğinin bir göstergesidir. Tahiroğulları gibi önemli ailelerin haberlerini onlara yakınkişilerden aktarmasını buna örnek verebiliriz. Müellif meşhur şarkıcıların anlatımlarıyla dönemineğlence hayatını yansıtırken, aktardığı 500 beyitle Arap şiiri konusundaki bilgisini ortaya koymuştur.Tarihçilerin kaynak olarak Kitabu Bağdad’dan ne ölçüde yararlandıklarının da ortaya konduğuçalışmada müellifin ravi listesi ek olarak verilmiştir.