19. Yüzyılda Amasra’da Madencilik Faaliyetleri ve İşletilemeyen Tekkeönü Maden Ocağı’nın İmtiyaz Sü

Abstract

Kömür, dünya tarihine ekonomik ve sosyal açıdan yön vermiş olan Sanayi Devrimi’nin temel kaynağıdır. Özellikle İngiltere’nin 17. yüzyılda enerjisi yüksek ve ucuz bir yakıt olarak kömürden yararlanmaya başlaması kömürün sanayileşmede kullanımı için önemli bir başlangıç olmuştur. Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılın ortaları itibariyle kömür madenlerini işletme konusunda yaptığı girişimler başarılı olmuş ve kömür gücü Osmanlı için de ekonomik dönüşümün bir aracı haline gelmiştir. Osmanlı madencilik sektöründe yabancı yatırımcıların da paylarının artmasıyla Osmanlı maden işletmelerinde sayıca ve üretimce büyüme gözlenmiştir. Osmanlı Devleti’nin ilk dönemlerinde sadece devlet eliyle yönetilen yer altı kaynaklarının yerli ve yabancı şahısların veya şirketlerin yönetimleri altına girmesi devleti, maden imtiyazının sahibi, yerel makamlar ve işletilecek madenle ilgili hususlar konusunda yeni düzenlemeler yapmaya sevk etmiştir. Düzenlenen nizamnamelerle işletilecek olan madenin yeri, işletilme şekli, alınacak vergiler, işletecek kişi ile yerel makamlara düşen görev ve yetkilerin belirtildiği nizamnameler hazırlanmıştır. İşletilecek olan madenler devlet ve işletecek şahıs arasında imzalanan arama izni, sözleşme evrakı ve şartnamelerle kayıt altına alınarak işletilmiştir. Bu prosedürle işletim için izin alınarak işletme imtiyazı alınan madenlerden biri de Amasra Tekkeönü mevkiindeki madendir. Defteri Hâkanî NâzırıAli Rıza Paşa ile Arif ve Tenail Efendilere farklı makamlarca aynı zamanda ihale edilmiş olan Tekkeönü kömür madeninin, 1884yılında Arif ve Tenail Efendilere ihalesi ile başlayan süreç, madenin 1889 yılında Ali Rıza Paşa’ya ve 1914 yılında tekrar ilk işletmecilerine ihale edilmesi şeklindeki tartışmalarla sürüp gitmiştir. Bu çalışmada öncelikle, 19. yüzyılda Amasra bölgesinde bulunan madenler hakkında bilgi verilecek ardından da Tekkeönü kömür madeninin işletilme çabaları açıklanacaktır.