"ETKİLENME ENDİŞESİ" BAĞLAMINDA NAMIK KEMAL VE ABDÜLHAK HÂMİD TARHAN ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Abstract

Amerikalı eleştirmen Harold Bloom'un Etkilenme Endişesi adını verdiği şiir teorisi, bir sanatkârın (şairin) selefleri ile arasındaki Ödipal ilişkiye dikkat çeker. Etkilenme Endişesi bir şiirin başka bir şiiri nasıl yarattığı ve hangi aşamalardan geçerek bunu gerçekleştirdiği üzerinde yoğunlaşır. Etkilenme endişesi yaşayan şair, Clinamen (Yanlış Okuma), Tessera (Tamamlama, antitez), Kenosis (Selefle sürekliliği koparma), Daimonikleşme (Karşı-Yüce), Askesis (Arınma) ve Apophrades (Ölülerin Dönüşü) gibi aşamalardan geçerek etkilenme endişesini revize etmeye çalışır. Türk edebiyatında da örneklerini gördüğümüz etkilenme endişesi, Tanzimat dönemi yazar ve şairlerinden olan Namık Kemal ve Abdülhak Hâmid Tarhan arasında da dikkat çekici boyuttadır. Üstadçıraklık diğer taraftan halef-seleflik ilişkisi çerçevesinde ele alacağımız bu etkilenme endişesi kendini şiirde ve tiyatroda gösterir. Abdülhak Hâmid Tarhan, İçli Kız isimli eserini, tamamen Namık Kemal'in Zavallı Çocuk ve Recaizade Mahmut Ekrem'in Vuslat isimli eserlerinden etkilenerek yazar. Bu etki eserlerdeki kahramanlardan ele alınan konuya değin uzanır. İçli Kızın ilk yayınında Abdülhak Hâmid Tarhan, eserinin kaynaklarını ifşa etmekten geri kalmaz ve eserinde adı anılan eserlerin kahramanlarından bahseder. Fakat İçli Kızın ikinci baskısında kaynaklarını gizleme endişesine kapılan Abdülhak Hâmid Tarhan, adı anılan eserlerdeki kahramanların adını andığı sayfaları eserinden çıkarır. Bu örnekte olduğu gibi birkaç konuda da buna benzer hususlar vardır ve bu durum tam olarak Harold Bloom'un Etkilenme Endişesi teorisinde ileri sürdüğü düşüncelerle uygunluk gösterir. Biz bu yazımızda Namık Kemal ve Abdülhak Hâmid Tarhan'ın eserlerini Etkilenme Endişesi teorisi çerçevesinde ele alıp değerlendireceğiz.