Osmanlı medreselerini ele alan üç makale üzerine bazı mülâhazalar

Abstract

İslâm Medeniyeti Tarihi’nin en önemli kurumlarından biri medreselerdir. Peygamberimiz (s.a.s.) ilk medreseyi Mescid-i Nebevî’nin içinde “Suffa” adıyla kurmuş hem orada ders vermiş hem de fakirleri ve yoksulları barındırmış, İslâm Medeniyeti’nin kurucu nesli olan Sahâbe-i Kirâm’ın eğitim ve öğretim faaliyetlerini düzenlemiştir. Peygamberimizin (s.a.s.) bu tür eğitim ve öğretim faaliyetlerini sürdürdüğü “Suffa” gelecek dönemlerdeki eğitim sistemlerine de temel teşkil etmiştir. Selçuklular Dönemi’nde ortaya çıkan ve şekillenen medreselerin Osmanlı Yükseliş Dönemi’nde ulaştığı başarı gerçekten göz kamaştırıcıdır. Osmanlı coğrafyasının geneline yansıyan bu gelişme, özellikle 20. Yüzyılın ikinci yarısında yerli ve yabancı araştırmacıların ilgisini çekmiştir. Biz de tebliğimizi Osmanlı medreseleri üzerine yazılan bazı makalelerin değerlendirilmesi konusunda hazırlayacağız. Tebliğimizde Selçuklu dönemindeki medreselerle Osmanlı medreselerindeki müfredata, medrese derecelerine ve talebe-hoca ilişkilerine yer verilmiştir. Osmanlı medreseleri ile ilgili pek çok eser yanında telif edilmiş bazı makaleler de mevcuttur. Tebliğimizde bu makalelerden yalnızca aşağıda isimlerini ve genel içeriklerini zikrettiğimiz üç makaleyi ele aldık. 1. “Osmanlı Medreseleri Bir İcmâl” Makalenin (Hızlı, 2004) içeriğinden hareketle, Osmanlı Kültür ve Medeniyeti’nin Selçuklu Kültür ve Medeniyeti’nin bir izdüşümü olduğu; pek çok alanda başarılı hamleler yaptığı, Türk Eğitim Tarihi’nde kayda değer gelişmelerinin bu dönemde olduğu; güzide ilim adamlarının bu medreselerde yetiştiğine, bu medreselerin Osmanlı coğrafyasının en ücra kasaba ve kentlerine kadar yayıldığına ve bu tip medreselerin Balkanlar, Ortadoğu ve Kuzey Afrika’da inşa edildiğini ve Fatih Sultan Mehmet'in ve Kânûnî Sultan Süleyman I.'nin döneminde açılan medreseleri zikrettik. 2. “Tanzimat ve Abdülhamit Döneminde Din Görevlilerinin Yetişme Ortamı” Makalede (Yazıcı, 1994), Türklerin İslâm eğitim-öğretimine çok değerli katkılarından biri olan ve genellikle Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan döneminde Nizamü'l-Mülk’ün Bağdad Nizâmiyesi’ni kurmasıyla (459/1067) başlatılan medreselerin, gerek devamlılıkları gerekse yayılma alanları itibarıyla bu sahada en mümtaz yere sahip oldukları; hem ilmiye mensuplarını hem de bürokratik kademelerin ihtiyaç duyduğu vasıflı elemanları yetiştirmiş oldukları vurgulanmıştır. Orhan Gazi (ö. 763/1362) tarafından ilk defa İznik'te kurulan (1331) Osmanlı medreselerinin, diğer şehirlerde de kurulup geliştiğine, Anadolu ve Rumeli'de yeni fethedilen yerlerde tesis edilen veya daha önceki dönemden Osmanlılara intikal eden medreselerin ihyâsı takip etmiş olduğuna yer verilmiştir (Yazıcı, 1994). Mekteb-i Mülkiye, Mekteb-i Hukûk, Sanâyi-i Nefîse Mektebi. Hendese-i Mülkiye, Darü'l-Muallimîn-i Âliyye, Ticaret Mektebi, Halkalı Ziraat Mekteb-i Âlisi, Deniz Ticareti, Orman ve Maâdin, Lisan, Dilsiz ve A’mâ, Darü’l-Muallimât ve Kız Sanayi Mektepleri ile Fen ve Edebiyat fakültelerinden oluşan Darü’l-Fünûn’un açıldığına yer verilmiştir (Yazıcı, 1994). 3. II. Abdülhamid Devrinde İstanbul Medreselerindeki Öğrencilerin Cerr Faaliyetleri Hümmet Kanal makalede öncelikle “Cerre çıkmak” şeklinde yaygınlaşan bu tabir, medreselerde okuyan talebelerin şuhûr-ı selâse denilen üç aylarda (Recep-Şaban-Ramazan) memleketin dört bir yanına dağılarak, gittikleri yerlerde Kur’an okumak, vaaz ve nasihatte bulunmak suretiyle gördükleri hizmetlere karşılık, halktan para, yiyecek ve giyecek gibi nafaka toplamaları hakkında kullanılmıştır Bu sayede medreseliler, hem kışlık ihtiyaçlarını temin etmiş, hem de halkı türlü dini konularda aydınlatmış olurlardı.” Şeklinde tanımlamıştır. (Kanal, 2014). II. Abdülhamid dönemindeki medreselerde 9 aylık teorik eğitimin ardından üç aylarda (Recep, Şaban, Ramazan) taşraya cerre çıkmalarının öğrenciler için bir çeşit staj devresi olduğu, II. Abdülhamid devrinde İstanbul medreselerinde eğitim gören öğrencilerin cerr faaliyetlerinin ilmi bir disiplin içinde yürütüldüğü vurgulanacaktır. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerindeki medreselerin gelişimine II. Abdülhamid zamanında İstanbul’dan demiryolu ve denizyolu ile cerre gidilen yerler, öğrencilerin seyahat masrafları ve taşrada yaptıkları vazifelere yer verilmiştir (Kanal, 2014). II. Abdulhamid’in bütün vilayetler ve sancakların çoğunda rüşdiyeler kurdurduğu, İstanbul'da açtırdığı idâdîlerin sayısının 6 olduğu, İbtidâî, Muallimîn ve hukuk mektepleri açtırdığı, rüşdiyelerden itibaren yabancı dil öğretimini mecburi tutturduğu, Müze-i Hümâyun, Askerî Müze, Bayezid Kütüphâne-i Umûmisi, Yıldız Arşivi ve Kütüphanesi gibi müesseseleri de kurmuş olduğu Osmanlı Dönemi Medreseleri zikredilmiştir.

SOME OBSERVATİONS ON THREE ARTİCLES ADDRESSİNG OTTOMAN MADRASAS Abstract Madrasas are among the most important institutions in the history of Islamic civilization. Our Prophet (peace be upon him) established the first madrasa -known as the "Suffa"- within the Prophet's Mosque (Masjid al-Nabawi); there, he not only delivered lessons but also organized the education and training of the Noble Companions- the founding generation of Islamic civilization-while providing shelter for the poor and needy. The "Suffa," where our Prophet (peace be upon him) conducted these educational activities, served as the foundation for the educational systems of later eras. The success achieved by the madrasas during the Ottoman Rise period-which first emerged and took shape during the Seljuk era-is truly remarkable. This development, which extended across the breadth of Ottoman lands, has attracted significant interest from both domestic and foreign researchers, particularly in the second half of the 20th century. In this paper, we examine a selection of articles on Ottoman madrasas. Our presentation covers the curricula, hierarchical ranks, and student-teacher relationships found in both Seljuk and Ottoman madrasas. While numerous works are dedicated to Ottoman madrasas, there are also numerous scholarly articles on the subject. For this paper, we have focused on three specific articles, the titles and general contents of which are outlined below. 1. “Ottoman Madrasas: An Overview” We highlighted that they were a reflection of the civilization; that successful strides were made in many areas and significant developments in the history of Turkish education occurred during this period; that distinguished scholars were trained in these madrasas; and that these institutions spread to the most remote towns and cities across Ottoman lands, with similar madrasas being built in the Balkans, the Middle East, and North Africa. We also mentioned the madrasas established during the reigns of Fatih Sultan Mehmet and Suleiman the Magnificent (Hızlı, 2004). 2. “The Training Environment for Religious Functionaries During the Tanzimat and Abdulhamid Eras” It has been emphasized that madrasas—representing one of the Turks' invaluable contributions to Islamic education and instruction, and initiated with the establishment of the Baghdad Nizamiye by Nizam al-Mulk during the reign of the Great Seljuk Sultan Alp Arslan (459/1067)—held the most distinguished place in this field in terms of both their continuity and their geographical spread, and that they trained both members of the religious-scholarly class (ilmiye) and the skilled personnel required for bureaucratic ranks (Yazıcı, 1994). It is noted that the Ottoman madrasas, first established by Orhan Gazi in İznik (1331), were subsequently founded and expanded in other cities, and that this process involved both the establishment of madrasas in newly conquered territories across Anatolia and Rumelia and the revitalization of those inherited from earlier periods (Yazıcı, 1994). It is noted that the Darü’l-Fünûn was opened, comprising the School of Political Sciences (Mekteb-i Mülkiye), the Law School, the School of Fine Arts, the School of Civil Engineering, the Higher Teachers' Training School for Men, the School of Commerce, the Halkalı Higher School of Agriculture, and schools dedicated to maritime commerce, forestry and mining, languages, the deaf and the blind, as well as the Teachers' Training School for Women, the Girls' Industrial School, and the faculties of Science and Literature (Yazıcı, 1994). 3. “Cerr Activities of Students in Istanbul Madrasas During the Reign of Abdulhamid II” It will be emphasized that, during the reign of Abdulhamid II, the practice of students traveling to the provinces for “cer” -fundraising and preaching tours- during the three holy months (Rajab, Sha'ban, and Ramadan) following nine months of theoretical education served as a form of internship; furthermore, it will be highlighted that these “cer” activities undertaken by students from Istanbul’s madrasas were conducted within a framework of scholarly discipline. The study covers the evolution of madrasas from the Seljuk and Ottoman periods through to the era of Abdulhamid II, detailing the destinations reached by rail and sea from Istanbul for these tours, the students' travel expenses, and the duties they performed in the provinces (Kanal, 2014). We concluded with a general assessment of the Ottoman-era madrasas, noting that Abdulhamid II had rüshdiye schools established in all provinces and most sanjaks; opened six “idâdî” (preparatory high) schools in Istanbul; founded ibtidâî (primary), teacher training, and law schools; mandated foreign language instruction starting from the rüshdiye level; and established institutions such as the Imperial Museum, the Military Museum, the Bayezid Public Library, and the Yıldız Archive and Library (Kanal, 2014).