Orman kaynaklarının bütünleşik işlevsel yönetim planlaması

Abstract

Bu çalışmanın amacı, Ulus Orman İşletme Müdürlüğü (UOİM)’ndeki orman kaynaklarının işlevsel planlanmasına esas olmak üzere ekolojik-çevresel, ekonomik ve sosyo-kültürel kriterleri dikkate alarak muhtemel orman işlevlerini ve önceliklerini belirlemek, her bir orman işlevine ilişkin optimum çıktı ve alan düzeylerini ortaya koymak ve işlev uygunluk kriterlerine göre işlevsel tahsis haritalarını oluşturmaktır. Konuyla ilgili yayınlar, ilgili kurumların ve kuruluşların kayıtları ve anket çalışması sonucu elde edilen veriler çalışmanın materyalini oluşturmaktadır. Çalışmada yöntem olarak üç aşamadan oluşan bir metodoloji izlenmiştir. İlk aşamada, çalışma alanı SWOT Analizi ile değerlendirilmiş ve alanda gerçekleşmesi muhtemel orman işlevleri saptanmıştır. Daha sonra bu işlevler Ranking Tekniği ile sıralanarak ilk altısı (odun hammaddesi üretimi, su üretimi, karbon birikimi, odun dışı orman ürünleri üretimi, yaban hayatı ve ot faydalanması) işlevsel planlama kapsamında dikkate alınmıştır. Bu aşamada işlevler, ekolojik-çevresel, ekonomik ve sosyo-kültürel kriterler esas alınarak 409 kişiden oluşan dört ilgi grubunun katılımı ile Analitik Hiyerarşi Süreci (AHS) Tekniği yardımıyla önceliklendirilmiştir. Buna göre; 1) Su üretimi (0,269), 2) Odun hammaddesi üretimi (0,251), 3) Karbon birikimi (0,131), 4) Odun dışı orman ürünleri üretimi (0,124), 5) Yaban hayatı (0,119) ve 6) Ot faydalanması (0,106) şeklinde işlev öncelikleri saptanmıştır. İkinci aşamada; üretim maksimizasyonu, maliyet minimizasyonu ve net gelir maksimizasyonu amaçları AHS Tekniği ile önceliklendirilmiştir. Bu amaçlar doğrultusunda Doğrusal Programlama (DP) ve Amaç Programlama (AP) teknikleriyle optimizasyon çözümlemeleri yapılmış, böylece her bir orman işlevine yönelik optimum çıktı düzeyleri ve işlevsel alan değerleri elde edilmiştir. Son aşamada ise, belirlenen işlevsel alan değerlerinin haritadaki gösterimleri gerçekleştirilmiştir. Bu amaçla önce her bir işlev için işlev uygunluk kriterleri geliştirilmiş, AHS ile önceliklendirilmiş ve Doğrusal Kombinasyon Tekniği (DKT) ile hesaplanarak her bir bölmenin ilgili orman işlevi açısından işlev uygunluk puanları elde edilmiştir. Bu sayede altı orman işlevine yönelik işlev uygunluk haritaları oluşturulmuştur. Daha sonra bölmelerin işlev uygunluk puanları ile işlev ağırlık değerleri çarpılarak işlev öncelik puanları elde edilmiş ve tüm işlevlerin bir arada gösterildiği optimal işlevsel tahsis haritaları oluşturulmuştur. Çalışma sonucunda altı orman işletme şefliğinde ve UOİM’nin genelinde orman işlevlerine yönelik alan tahsisleri gerçekleştirilmiştir. Bu amaçla beş değişik AP modeli denenmiş ve katılımcı yaklaşımla işlev ağırlıkları belirlenen Model 5 esas alınarak, DKT ile çok kriterli bir yaklaşımla yapılan alan tahsisleri bu model ile karşılaştırılmıştır. Buna göre 59.630,7 ha çalışma alanına sahip UOİM’de; su üretim işlevine 17.204,5 ha (%28,9), odun hammaddesi üretim işlevine 14.366,0 ha (%24,1), karbon birikim işlevine 8.608,0 ha (%14,5), odun dışı orman ürünleri üretim işlevine 2.354,0 ha (%3,9), yaban hayatı işlevine 11.882,2 ha (%19,9) ve ot faydalanması işlevine 5.216,0 ha (%8,7) alan tahsis edilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Böylece stratejik planlama aşamasında, işlevsel planlama ilkelerinin (sürdürülebilir yönetim, bütünleşik planlama, aşamalı planlama, çok boyutluluk, katılımcılık) gözetildiği ve her bir işlevsel alandan en yüksek fayda sağlayan bütünleşik işlevsel yönetim planlaması gerçekleştirilmiştir. Bu sonuçlara göre uygulamaya yönelik bazı değerlendirmeler yapılmış ve öneriler geliştirilmiştir.

The purpose of the study is to determine the possible forest functions and priorities, to define the optimum output and land levels for each forest function and to generate functional allocation maps based on the functional suitability criteria. Intending the functional planning of the forest resources within the Ulus State Forest Enterprise (USFE), the study considers the ecological-environmental, economic and social-cultural variables. The publications related to the issue, the records of the establishments involved and the findings of the polls constitute the material of this study. As a method of this study, a methodology with three steps was conducted. In the first step, the study area was analyzed with the SWOT analysis and possible forest functions were determined. In the next step, these functions were ordered based on the Ranking Technique and the first six functions (timber produntion, water production, carbon accounting, non-wood forest products, wildlife and grazing) were considered in the functional planning concept. The functions were ordered with the Analytical Hierarchy Process (AHP) Technique considering the 409 persons of four interest groups based on the ecological-environmental, economic and social-cultural variables. According to that, the function orders such as 1) Water production (0,269), 2) Timber produntion (0,251), 3) Carbon accounting (0,131), 4) Non-wood forest products (0,124), 5) Wildlife (0,119), and 6) Grazing (0,106) were determined. In the second step, the production maximization, cost minimization, net income maximization were ordered with the AHP Technique. With this target, the optimization solutions were done with Linear Programming (LP) and Goal Programming (GP) techniques. Thus, the optimum output levels and functional land values were acquired for each forest function. In the last step, the projection of the defined functional land values within the map was realized. For this purpose, first, Function Suitability Criteria were provided and were ordered with AHP and by calculating with Linear Combination Techniue (LCT), Function Suitability Points were formed for divisions of six forest functions. Consequently, Function Suitability Maps were formed for each forest function. Then, function suitability points of the divisions were multiplied by the function weighted values and Function Priority Points were provided. Optimal Functional Allocation Maps were provided where all the functions were projected together. As a result of the study, land allocations for the forest functions were done in the six forestry administrations within the USFE. For this purpose, five different GP models were tried and the land allocations which was done with the multi-criteria approach; LCT were compared with the ones based on the Model 5 where function weights were defined by participation approach. Within the 59.630,7 ha area of USFE, 17.204,5 ha (28.9%) was allocated for water production function, 14.366,0 ha (24.1%) for timber produntion function, 8.608,0 ha (14.5%) for carbon accounting function, 2.354,0 ha (3.9%) for non-wood forest products function, 11.882,2 ha (19.9%) for wildlife function and 5.216,0 ha (8.7%) for grazing function. Thus, during the strategic planning phase, integrated functional management planning was conducted where functional planning principles (sustainable management, integrated planning, gradual planning, consistency, multi-dimension, participation) are considered and where maximum profit is supplied from each functional land. Based on these results, some evaluations and recommendations were done for the application.