Clematis vitalba l. türünün peyzaj tasarımlarında kullanım olanaklarının araştırılması

Abstract

Kentsel peyzaj tasarımında bitkisel materyal, yeşil alanların estetik, işlevsel ve ekolojik niteliklerini belirleyen temel unsurlardan biridir. Sarılıcı ve tırmanıcı bitkiler; dikey yüzeylerin değerlendirilmesi, mekânsal sürekliliğin sağlanması ve yeşil altyapının güçlendirilmesi açısından önemli bir potansiyel sunmaktadır. Clematis vitalba L.; farklı iklim ve çevre koşullarına uyum sağlayabilen, kuraklığa ve yarı gölgeye toleranslı, uzun süre çiçekli kalan, hoş kokulu, tohum ve çelikle çoğaltılabilen bir sarılıcı–tırmanıcı türdür. İstilacı özellik gösterebilmesine karşın, kontrollü yetiştirme koşullarında peyzaj uygulamalarında güvenle kullanılabilmektedir. Bu çalışmada, C. vitalba L.’nin çelikle üretim süreci, köklenme başarısı, farklı yetiştirme ortamlarındaki gelişim performansı, fenolojik özellikleri ve peyzaj mimarlığında kullanım olanaklarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırma kapsamında, Zonguldak ilinde doğal yayılış gösteren tür, 1 Mart 2025 tarihinden itibaren ilin tüm ilçelerini kapsayan 20 farklı yetişme ortamında gözlemlenmiştir. Zonguldak Merkez ilçesinde yer alan ve örnek almaya uygun bir alandan 1 Haziran 2025 tarihinde 5–10 cm uzunluğunda toplam 80 adet gövde çeliği alınmıştır. Seksen günlük köklendirme süreci sonunda 45 çeliğin köklendiği belirlenmiş ve köklenme oranı %56,25 olarak hesaplanmıştır. Köklenen çelikler, kök yapıları zarar görmeyecek şekilde 20 Ağustos 2025 tarihinde üretim saksılarına şaşırtılmıştır. Bitkilerin gelişim durumları, farklı yetiştirme ortamlarında aylık olarak yapılan fenolojik gözlemlerle izlenmiştir. Eylül ayı gözlemlerinde canlılık oranları; torf ortamında %35, torf–perlit ortamında %65, torf–perlit–kum ortamında %50 ve kum ortamında %70 olarak belirlenmiştir. Dal ve yaprak gelişimi açısından en yüksek performans kum ortamında gözlenmiş, bunu torf ve torf–perlit ortamları izlemiş, torf–perlit–kum ortamı ise en düşük gelişimi göstermiştir. Ekim ayında sıcaklıkların düşmesiyle birlikte bitkilerin gelişiminde olumlu bir artış gözlenmiş; Kasım ayında kuruyan bitki sayısının sıfır olması, türün yeni ortamlara uyum sağladığını ortaya koymuştur. Aralık ayında kış dinlenme dönemine girilmesiyle birlikte gelişim yavaşlamış, torf–perlit ortamının olumsuz çevresel koşullardan en az etkilenen ortam olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, C. vitalba L.’nin kontrollü koşullarda üretildiğinde peyzaj mimarlığında park ve bahçelerde, sorunlu alanların peyzaj onarımında, balkon ve teraslarda saksılı bitki olarak ve yeşil cephe uygulamalarında kullanılabilecek estetik ve fonksiyonel bir sarılıcı tür olduğu belirlenmiştir.Plant material is one of the most essential components of urban landscape design, playing a key role in the aesthetic, functional, and ecological quality of green spaces. Climbing and twining plants contribute significantly to the effective use of vertical surfaces, spatial continuity, and the enhancement of green infrastructure. Clematis vitalba L. is a climbing species known for its adaptability to diverse climatic and environmental conditions, tolerance to drought and partial shade, long flowering period, pleasant fragrance, and ability to be propagated by seeds and cuttings. Although it may exhibit invasive characteristics, it can be safely used in landscape applications under controlled cultivation conditions. The aim of this study was to investigate the cutting propagation process, rooting success, growth performance in different growing media, phenological characteristics, and landscape use potential of C. vitalba L. Within this scope, the species, which naturally occurs in Zonguldak Province, Türkiye, was observed in 20 different habitats across all districts starting from 1 March 2025. On 1 June 2025, a total of 80 stem cuttings (5–10 cm in length) were collected from a suitable sampling site in the central district of Zonguldak. At the end of an 80-day rooting period, 45 cuttings successfully rooted, resulting in a rooting percentage of 56.25%. The rooted cuttings were transplanted into production pots on 20 August 2025 without disturbing the root systems. Plant growth was monitored through monthly phenological observations in different growing media. In September, survival rates were determined as 35% in peat, 65% in peat–perlite, 50% in peat–perlite–sand, and 70% in sand media. The highest shoot and leaf development was observed in the sand medium, followed by peat and peat–perlite, while the peat–perlite–sand medium showed the lowest growth performance. In October, decreasing temperatures and mild climatic conditions positively influenced plant development. In November, the absence of plant mortality indicated successful adaptation to the new growing environments. With the onset of winter dormancy in December, growth slowed, and peat–perlite was identified as the growing medium least affected by unfavorable conditions. In conclusion, Clematis vitalba L., when cultivated under controlled conditions, is a valuable climbing plant for landscape architecture and can be effectively used in parks and gardens, landscape restoration of problematic areas, container planting on balconies and terraces, and green facade systems.