Firdevsü’l-İkbal’de geçen ağırlık, mesafe ve uzunluk ölçü adları

Abstract

Orta Asya Türk tarihinin son döneminin en önemli yerli kaynaklarından birisi olan Firdevsü’l-İkbâl, Hîve hanlarından El Tüzer Han’ın (1804-1806) emri üzerine Kongrat hanedanının ilk tarihçisi Mûnis ile Mûnis’in ölümünden sonra eserin kalan kısmını (eserin beşte birini) kaleme alan Âgehî tarafından yazılmış bir tarih kitabıdır. Bu eseri değerli kılan Kongrat sülalesinden olan Muhammed Emin İnak (1760-1790)’ın, Avaz İnak (1790-1804)’ın, El Tüzer Han (1804-1806)’ın, I. Muhammed Rahim Han (1806-1825)’ın Harezm’de tahtta bulundukları devirleri aydınlatması ve son dönem Çağataycasının özelliklerini yansıtmasıdır. Bu çalışmada Firdevsü’l-İkbâl’de geçen ağırlık, mesafe ve uzunluk ölçü adları incelenmiştir. Çalışmada eserin içeriği ve müellifleri hakkında kısa bilgiler aktarılmıştır. Eserde geçen ağırlık, mesafe ve uzunluk ölçü adları; yapı, anlam ve köken bilgisi açısından analiz edilmiş, dilbilimsel kavram alanları eserden örnek cümleler verilerek ortaya konmaya çalışılmıştır. Ayrıca eserden hareketle tespit edilen ölçü adlarının ağızlardaki ve Türkiye Türkçesi ölçünlü dildeki durumları hakkında da bilgiler verilmiştir.

Firdevsü’l-İkbâlwhich is one of the most important national resources of last period of Middle East Turkish history is a history book that is written by Munis who is first historian of Kongrat dynasty and Âgehî who engrosses rest of work (one fifth of) after death of Munis at the behest of El Tüzer Han (1804-1806) who is one of the Hive Khans. The thing which makes this work valuable is to namely events in period which Muhammed Emin İnak (1760-1790), Avaz İnak (1790-1804), El Tüzer Khan (1804-1806), I. Muhammed Rahim Khan (1806-1825) who are from Kongrat family are in throne in Harezm and reflect features of last period Chagatai. In this study, “measure” names in Firdevsü’l-İkbâlare examined. In study, firstly short information regarding content and author of work is relayed. Density, distance and length measure names in work are analyzed in terms of meaning and etymology, it is tried to put forward linguistic concept fields by giving example sentences from work. And than ınformation about situations of these names that are determined in work in subdialects and Turkey Turkish measured language is given.