Sözlük Tarifleri Üzerine İnceleme: “Bir” Kelimesi Örneği

Abstract

Kelimelerin kaydedilmesi, açıklanması, tarif edilmesi, anlaşılır hâle getirilmesi sözlükler vasıtasıyla yapılır. Dilde mühim bir yere sahip olan sözlüklerin meydana getirilmesi temel dil çalışmalarındandır. Sözlük biliminin mühim konularından biri, kelimelerin nasıl tarif edileceği konusudur. Tarif türleri, tarifte neyin tarif edildiği ile ilgilidir. Tarif yöntemleri ise tarifte yapılmağa çalışılan, yani tarifin maksadının gerçekleştirilebilmesi için hangi yöntemin benimseneceğini ifade eder. Bu çalışmanın maksadı; TDK Türkçe Sözlük’teki tarif problemlerini tespit edip “bir” kelimesini incelemektir. Çalışmanın maksadı doğrultusunda şu hedefler belirlenmiştir: 1. Türkçe Sözlük’teki tarif problemlerini belirlemek, 2. “Bir” kelimesini incelemek ve tarifini yapmak. Bu çalışmanın araştırma sorusu; “Türkçe Sözlük’teki tarif problemleri nelerdir; “bir” kelimesinin tarifi nasıl yapılabilir?” şeklinde belirlenmiştir. Çalışma nitel araştırma deseninde gerçekleştirilmiştir. TDK Türkçe Sözlük taranarak tespitler yapılmış, yapılan tespitler listelenmiştir. Çalışmada “bir” kelimesinin temel anlamından hareketle karşılaştırmalı bir inceleme yapılmıştır. Yapılan araştırmada “bir” kelimesinin sayıların ilki, en küçüğü gibi anlamlara geldiği görülmektedir. Gündelik kullanımda ise sıklıkla “tek”in yerine kullanılmaktadır. Birbirilerinin yerine kullanılmakla birlikte incelenen örneklerde görüldüğü üzere anlam farkları mevcuttur. “Bir” kelimesi sayıların ilkini ifade etmekle birlikte sonrasındaki sayıları da ifade etmektedir. Dolayısıyla “bir”in varlığı beraberinde çokluğu getirir. “Tek” kelimesinde ise böyle bir durum yoktur. Aksine yalnız bir varlığı ifade etmektedir. Buradan hareketle “bir” kelimesi için bir tarif teklif edilmiştir.