RUSYA’DA MODERNLEŞME HAREKETLERİ, RUSYA MÜSLÜMANLARI VE İSMAİL GASPIRALI

Abstract

IV. İvan döneminde siyasi birliğini tamamlayan Rus Çarlığı I. Petro döneminde yönünüBatı’ya çevirerek modernleşme hamlelerine başlamıştır. Petro reformları, Çariçe II. Katherinetarafından sürdürülmüş, Rus Çarlığı bölgesindeki dağınık Müslüman kavimleri kontrol altınaalmaya başlamıştır. Rus Çarlığı işgal ettiği topraklarda Müslüman nüfusa siyasi, ekonomik vekültürel baskı uygulamıştır. Türkistan ve Kafkasya bölgesi başta olmak üzere Rusya’ya karşıdireniş 19. Yüzyılın sonlarına kadar sürmüştür. Rusya Müslümanlarının yerel ve kavmîbağlılıkları aşamaması, milli bir bilincin oluşmaması birleşmelerine engel olmuştur. Ayrıcabölgedeki siyasi istikrarsızlık, kötü yönetim, yoksulluk, Rusya ve Çin arasında sıkışmışolmanın meydana getirdiği sorunlar bölgede Müslümanların direncini zayıflatmıştır. Rusişgallerine karşı geleneksel direniş biçimleri yetersiz kalmıştır.Rus yayılmacılığına karşı mücadele eden Tatarlar, Rusya ile Türkistan arasındaki ticaretearacılık ederek önemli kazançlar elde etmiştir. Gelişim gösteren Tatar burjuvazisi başta Kazanolmak üzere bölgede ekonomik hamleler yapmıştır. Türkistan’ın Rusya’nın eline geçmesi ilearacı konumu tehlikeye giren Tatarlar, Rus yayılmacılığına karşı çareler aramıştır.Şehabeddin Mercani, Abdülkayyum Nasıri gibi ilk dönem Tatar aydınlarının öncülük ettiğihareket İsmail Gaspıralı tarafından sistematik bir biçime sokulmuştur. İsmail Gaspıralı RusyaMüslümanlarının modernleşme çabalarını desteklemiş başta eğitim ve kültür olmak üzerereformların öncüsü olmuştur. Gaspıralı’nın amacı Rusya Müslümanlarını çağın koşullarınagöre eğitmek, onlara milli bir bilinç kazandırmak ve Rus yayılmacılığına karşı güçlü bir Türkburjuvazisi yaratmaktır. Bunun için de bütün Türk dünyasının birleşmesini amaçlamıştır.Kültürel bir program olarak başlayan Türk birliği Osmanlı aydınlarının da desteği ile siyasibir hedefe dönüşmüştür. Gaspıralı geliştirmiş olduğu fonetik metodu ile uzun süren okumayazma öğrenme süresini 40 güne indirmiş, Türkistan’da Cedit okulları açmıştır. Gaspıralı’nın“dilde, fikirde ve işte birlik” sloganı Osmanlı ve Rusya Türkleri açısından ortak bir sloganadönüşmüştür.