Ortaokul öğrencilerinin yapay zekâ okuryazarlığının incelenmesi: Bartın ili örneği

Abstract

Bu araştırma, Bartın ilindeki 5., 6., 7. ve 8. sınıf ortaokul öğrencilerinin yapay zekâ okuryazarlık düzeylerini teknik anlama, eleştirel değerlendirme ve pratik uygulama boyutlarında incelemeyi ve bu düzeylerin çeşitli demografik ve teknoloji kullanım alışkanlıklarına göre farklılaşıp farklılaşmadığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Betimsel tarama modelinin benimsendiği araştırmada, 2025–2026 eğitim-öğretim yılında Bartın il merkezindeki resmî ortaokullarda öğrenim gören, kolayda örnekleme yöntemiyle belirlenen 441 öğrenciden veri toplanmıştır. Araştırmada veri toplama aracı olarak Kişisel Bilgi Formu ile Laupichler vd. (2023) tarafından geliştirilen ve Karaoğlan Yılmaz ve Yılmaz (2023) tarafından Türkçeye uyarlanan 31 maddelik Yapay Zekâ Okuryazarlığı Ölçeği kullanılmıştır. Ölçeğin bu örneklem için hesaplanan Cronbach Alpha güvenirlik katsayıları alt boyutlar için .83 ile .88, toplam ölçek için ise .94 olarak bulunmuştur. Verilerin analizinde betimsel istatistikler, bağımsız örneklemler t-testi ve tek yönlü varyans analizi (ANOVA) uygulanmıştır. Araştırma bulguları, öğrencilerin yapay zekâ okuryazarlığı toplam puan ortalamasının (X̄ = 137.12) teorik orta noktanın üzerinde olduğunu, bununla birlikte alt boyutlar arasında farklılıklar bulunduğunu ortaya koymuştur. Teknik anlama boyutundaki ortalama puanın (X̄ = 58.98) eleştirel değerlendirme (X̄ = 46.11) ve pratik uygulama (X̄ = 32.03) boyutlarına kıyasla daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Cinsiyet ve sınıf düzeyi değişkenlerine göre anlamlı bir farklılık saptanmazken; kişisel bilgisayar sahipliğinin teknik anlama, eleştirel değerlendirme ve toplam ölçek puanları üzerinde anlamlı farklılık yarattığı görülmüştür (p <.05). Tablet ve akıllı saat sahipliği değişkenlerinde anlamlı bir farklılık gözlemlenmemiştir. Günlük internet kullanım süresi açısından da istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık bulunmamıştır. Günlük yapay zekâ araçları kullanım süresi ise teknik anlama, pratik uygulama ve toplam ölçek puanlarında anlamlı farklılığa yol açmış; post-hoc analizler, 30 dakika ile 1 saat arasında kullanım yapan öğrencilerin teknik anlama boyutunda 30 dakikadan az kullananlara göre anlamlı düzeyde yüksek puan aldığını göstermiştir. Araştırmada en güçlü farklılık, yapay zekânın gelecekteki meslekleri etkileyeceğine yönelik görüş değişkeninde saptanmış; bu görüşü destekleyen öğrenciler tüm alt boyutlarda ve toplam puanda anlamlı düzeyde daha yüksek performans sergilemiştir (p < .001, d = .47–.55). Araştırma bulgularının Türkiye'de ortaokul düzeyinde yapay zekâ okuryazarlığı politikalarının geliştirilmesine, müfredat tasarımına ve öğretmen eğitimi çalışmalarına katkı sunması beklenmektedir.This study aims to examine the artificial intelligence (AI) literacy levels of 5th, 6th, 7th, and 8th grade middle school students in Bartın province across three sub-dimensions — technical understanding, critical evaluation, and practical application — and to investigate whether these levels differ significantly according to various demographic characteristics and technology use habits. Employing a descriptive survey design, data were collected from 441 students enrolled in official middle schools in the central district of Bartın during the 2025–2026 academic year through convenience sampling. The AI Literacy Scale developed by Laupichler et al. (2023) and adapted into Turkish by Karaoğlan Yılmaz and Yılmaz (2023), consisting of 31 items across three sub-dimensions, was used alongside a Personal Information Form. The Cronbach Alpha reliability coefficients calculated for this sample ranged from .83 to .88 for the sub-dimensions and reached .94 for the total scale. Descriptive statistics, independent samples t-tests, and one-way analysis of variance (ANOVA) were employed for data analysis. Findings revealed that students' mean total AI literacy score (M = 137.12) exceeded the theoretical midpoint of the scale. Among the sub-dimensions, the technical understanding mean score (M = 58.98) was higher than both the critical evaluation (M = 46.11) and practical application (M = 32.03) sub-dimensions. No statistically significant differences were found with respect to gender or grade level. However, personal computer ownership was associated with significantly higher scores on technical understanding, critical evaluation, and the total scale (p < .05), whereas tablet and smartwatch ownership yielded no significant differences. Daily internet use duration did not produce statistically significant differences in any sub-dimension. Daily AI tool use duration resulted in significant differences in technical understanding, practical application, and total scale scores; post-hoc analyses indicated that students who used AI tools between 30 minutes and 1 hour per day scored significantly higher on technical understanding than those who used them for less than 30 minutes. The strongest differentiation was observed in the variable of students' views on AI's impact on future occupations; students who believed AI would affect future careers scored significantly higher across all sub-dimensions and the total scale (p < .001, d = .47–.55). The findings of this research are expected to contribute to the development of AI literacy policies at the middle school level in Turkey, to curriculum design, and to teacher training initiatives.