Tanzimat dönemi Türk romanında gündelik hayat

Abstract

Bu doktora çalışması, Tanzimat Dönemi Türk romanlarında gündelik hayatın edebî temsil biçimlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Tezin temel çıkış noktası, dönemin edebî metinlerinde yer alan gündelik hayat unsurlarını tespit ederek bu unsurların bireysel ve toplumsal yaşamdaki karşılıklarını ortaya koymaktır. Gündelik hayat, sıradan görünen eylem ve pratiklerin ardında toplumsal yapıları, ideolojik yönelimleri ve bireysel öznellikleri barındıran çok katmanlı bir alan olarak ele alınmıştır. Araştırmanın kuramsal temeli, gündelik hayat sosyolojisine katkıda bulunan Henri Lefebvre, Michel de Certeau, Walter Benjamin, Pierre Bourdieu, Erving Goffman ve Agnes Heller gibi düşünürlerin yaklaşımlarına dayanmaktadır. Bu çerçevede gündelik hayatın tarihsel süreç içerisindeki değişimi, sosyal yapıyla olan ilişkisi ve bireysel deneyimlere etkisi teorik düzlemde değerlendirilmiş; elde edilen birikim, edebî metin çözümlemelerinde yol gösterici olmuştur. Çalışma kapsamında nitel araştırma yöntemlerinden betimleyici çözümleme tekniği kullanılmış; Tanzimat Dönemi'ne ait romanlar yapısal ve tematik açıdan ele alınmıştır. Ahmet Mithat Efendi başta olmak üzere Namık Kemal, Recaizade Mahmut Ekrem, Şemsettin Sami ve Nabizade Nazım'ın eserleri incelenmiş; toplumsal cinsiyet rolleri, aile ilişkiler, evlilik, ev içi düzen, mekân kullanımı, giyim-kuşam, eğitim anlayışı, meslekler, ulaşım biçimleri, eğlence kültürü, yemek ritüelleri, din ve görgü kuralları gibi gündelik hayata dair ögeler tematik başlıklar altında sınıflandırılmıştır. Elde edilen bulgular, Tanzimat Dönemi romanlarının yalnızca bireysel hayatı yansıtmadığını, bununla birlikte dönemin sosyal, kültürel ve ideolojik dinamiklerini aktaran çok katmanlı metinler olduğunu ortaya koyar. Gündelik hayatın anlatımı yoluyla dönemin değişen aile yapısı, kadın kimliği, tüketim alışkanlıkları ve değer sistemindeki dönüşüm de ayrıntılı biçimde analiz edilmiştir. Sonuç olarak bu tez, Tanzimat Dönemi romanlarında gündelik hayatın toplumsal yapıyı ve bireysel öznelliği şekillendiren, kültürel ve sosyal normların yeniden üretildiği bir alan olduğunu ve görünmeyeni, yani görünür olanın altındaki toplumsal dinamikleri ortaya çıkardığını ileri sürer. Çalışma, bu bağlamda edebiyat-sosyoloji ekseninde gündelik hayatı odağa alan incelemelere katkı sunmayı hedefler.This doctoral thesis aims to examine the literary representations of daily life in the Turkish novels of the Tanzimat period. The central premise of the thesis is to reveal how the effects of modernization on Ottoman society are reflected in the daily life practices of individuals and how these reflections are constructed in literary texts. Daily life is approached as a multifaceted field that encompasses social structures, ideological tendencies, and individual subjectivities behind behaviors that may seem like ordinary actions. The theoretical foundation of the research is based on the approaches of thinkers such as Henri Lefebvre, Michel de Certeau, Walter Benjamin, Pierre Bourdieu, Erving Goffman, and Agnes Heller, who have contributed to the sociology of daily life. In this context, the historical transformation of daily life, its relationship with social structures, and its impact on individual experiences have been evaluated at the theoretical level; the accumulated knowledge has served as a guide in the literary text analysis. The study employs a descriptive analysis technique, a qualitative research method, to examine the novels of the Tanzimat period both structurally and thematically. The works of significant authors of the period, including Ahmet Mithat Efendi, are analyzed; elements of daily life such as the social position of women, family relationships, household organization, space usage, clothing, educational understanding, professions, modes of transportation, entertainment culture, eating rituals, and etiquette are classified under thematic headings. The findings suggest that Tanzimat period novels not only reflect individual lives but also serve as multilayered texts that convey the social, cultural, and ideological dynamics of the period. Through the depiction of daily life, the changing family structure, female identity, consumption habits, and the transformation of value systems have been analyzed in detail. In conclusion, this thesis argues that in the Tanzimat period novels, daily life is a space that shapes social structures and individual subjectivity, where cultural and social norms are reproduced, and reveals the unseen, that is, the underlying social dynamics beneath the visible. In this regard, the study aims to contribute to the literature-sociology axis of research that focuses on daily life.