Mesleki ve teknik eğitimin son on yılı ve geleceği tespitler ve öneriler

Abstract

Dünyada mesleki ve teknik eğitimde, giderek bilgi ve teknoloji yoğun bir şekilde kullanılmaktadır. Dahası bu bilgi ve teknolojinin gerektirdiği becerilere sahip insan kaynağına ihtiyacın duyulduğu; sektör çalışanlarının da bu becerilerle donatılmaya çalışıldığı hale gelmektedir. Dolayısıyla sanayi, ticaret ve hizmet sektörleri, küresel ekonomik rekabetteki en önemli unsurları olan beşerî sermayesinin kendi alanlarıyla ilgili yeni bilgi ve teknolojiler karşısında bilgi ve becerilerini sürekli olarak yenilemesini isteme eğilimindedir. İşgücü piyasaları, bunun yanı sıra mesleki ve teknik eğitim almış ve iş piyasasına girecek nitelikli insan kaynağının da bu bilgi ve becerilerle donatılmış olmasını talep etmektedir. Çünkü ülkelerin en önemli sermayesi nitelikli insan kaynağıdır. Ülkelerin insan kaynağının niteliği, o ülkenin teknolojik olarak gelişmesiyle ve ekonomik olarak kalkınmasıyla doğrudan ilişkilidir. Bu kapsamda eğitim sistemleri, giderek artan otomasyon ve yapay zekâ odaklı işgücü piyasası beklentilerini karşılayabilmek için öğrencileri bu zorlu işgücü piyasasının gerektirdiği becerilerle donatarak istihdamla bağını güçlendirmelidir. Eğitimden istihdama geçiş, eğitim düzeyi, ekonomik koşullar ve işgücü piyasasının talepleri gibi faktörlerden etkilenen karmaşık bir süreçtir. Eğitim, gençlerin istihdam olanaklarını iyileştirmede temel bir rol oynasa da eğitim yoluyla edindikleri becerilerin işgücü piyasasında ihtiyaç duyulan becerilerle uyumlu olması hayati önem taşır. Birçok genç, istihdam edilebilirliklerini artırmak için eğitimde kalmaktadır (OECD, 2025a). Dolayısıyla gençlerin işgücü piyasasının ihtiyaçlarıyla uyumlu beceriler geliştirmelerini sağlamak için eğitim sistemleri ile işgücü piyasaları arasında daha iyi bir işbirliğine ihtiyaç vardır. Eğitim sistemleri ile işgücü piyasaları arasındaki işbirliği, eğitim ve istihdam arasındaki bağın güçlenmesine, gençlerin de işsiz kalma riskinin azalmasına yardımcı olması muhtemeldir. Bu odak analizin temel amacı mesleki ve teknik eğitimin veriye dayalı olarak son on yıldaki eğilimlerini, güncel politika ve uygulamalarını izlemek ve değerlendirmek, mesleki eğitimin niteliğini artırmaya yönelik tartışmalara katkı sunmaktır. Türkiye’de mesleki ve teknik eğitim, örgün eğitim kapsamındaki resmi ve özel ortaöğretim kurumları ile yükseköğretim düzeyinde meslek yüksekokulları, yüksekokullar, fakülteler ve enstitülerde verilmektedir. Bu çerçevede bu odak analizde, mesleki ve teknik eğitimin ortaöğretim kısmı ele alınmıştır. Bunun için öncelikli olarak mesleki ve teknik eğitimin amaç ve öneminden bahsedilmiştir. Sonrasında mesleki ve teknik eğitimde son on yılda yaşanan güncel gelişmeler ve uygulanan politikalar incelenmiştir. Veriye dayalı olarak mesleki ve teknik eğitimde; okul ve öğrenci sayıları, eğitim ortamları, çıktıları derinlemesine incelenmiştir. Çeşitli göstergeler ile de OECD ülkeleri ile Türkiye, karşılaştırmalı olarak ele alınmış; Dünyada mesleki eğitim, Almanya, Japonya, Finlandiya, Birleşik Krallık ve Güney Kore’nin mesleki ve teknik eğitim sistemleri ele alınarak incelenmiştir. Daha sonra mesleki ve teknik eğitimin geleceği kapsamında, mesleki ve teknik eğitim için oluşturulan politika belgesi ele alınmıştır. Bu politika belgesinde mesleki ve teknik eğitime ilişkin temalar altında belirlenmiş sorun alanları ile veriye dayalı olarak mesleki ve teknik eğitimin son on yılına ilişkin oluşturulan göstergeler ve uluslararası karşılaştırmalarla birlikte değerlendirilmiş ve öncelikli sorun alanları tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu güncel gelişmeler ve politikalar perspektifinde tespit edilen öncelikli sorun alanlarına yönelik olarak çözüm önerileri geliştirilmiştir.