Sınıf öğretmenlerinin yapay zekaya yönelik metaforik algıları

Abstract

Bu araştırma, sınıf öğretmenlerinin yapay zekâya yönelik metaforik algılarını ortaya koymayı ve bu algıların cinsiyet, yaş, kariyer basamağı ve yapay zekâ kullanım durumu gibi bireysel değişkenler açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden olgubilim deseniyle yürütülen çalışmaya, 103 sınıf öğretmeni katılmıştır. Veriler, "Yapay zekâ … gibidir, çünkü …" ifadesiyle oluşturulan yarı yapılandırılmış metafor formu aracılığıyla toplanmış; MAXQDA bilgisayar programından yararlanılarak içerik analiziyle çözümlenmiştir. Katılımcılar tarafından toplamda 103 geçerli metafor üretilmiş ve bu metaforlar "Yardımcı/Yol Gösteren", "İnsanla Özdeşleştirilen", "Makine Merkezli", "Şüphe ve Merak Uyandıran" ve "Tehdit Oluşturan" olmak üzere beş tematik başlık altında sınıflandırılmıştır. Bulgular, öğretmenlerin yapay zekâyı yalnızca teknik bir araç olarak değil; pedagojik, bilişsel, etik ve duygusal yönleriyle değerlendirdiğini göstermiştir. Cinsiyet değişkenine göre kadın öğretmenlerin daha eleştirel ve etik odaklı yaklaşımlar geliştirdiği; erkek öğretmenlerin ise daha pragmatik ve işlevsel değerlendirmelerde bulunduğu görülmüştür. Yaş ve kariyer basamağı gibi değişkenlerin, öğretmenlerin yapay zekâya yönelik algılarında tematik çeşitliliği belirgin şekilde etkilediği görülmüştür. 31-45 yaş grubundaki öğretmenlerin diğer yaş gruplarına göre daha fazla ve tematik açıdan daha çeşitli metaforlar ürettikleri görülmüştür. Genç öğretmenler daha çok tehdit ve belirsizlik vurgusu yaparken, ileri yaş grubundakiler yapay zekâyı daha çok yardımcı bir araç olarak değerlendirmiştir. Kariyer basamağı açısından, uzman öğretmenlerin daha derinlikli ve çok boyutlu metaforlar ürettikleri, özellikle olumlu temalarda yoğunlaştıkları gözlenmiştir. Öğretmen unvanına sahip katılımcılar daha çok tehdit ve insan-merkezli temalarda temsil edilirken, başöğretmenlerin katkısı sınırlı ve daha çok yardımcı temasıyla sınırlı kalmıştır. Yapay zekâyı kullanan öğretmenler, teknolojiyi daha olumlu ve çok boyutlu bir perspektiften ele alırken; kullanmayanlar daha temkinli ve tehdit temelli metaforlar üretmiştir. Araştırma sonuçları, öğretmenlerin yapay zekâya yönelik algılarının çok katmanlı ve çelişkili yapısını ortaya koymakta; teknolojik deneyimin bu algılar üzerindeki dönüştürücü etkisini vurgulamaktadır. Bu bağlamda, öğretmenlerin yapay zekâ farkındalıklarını artırmaya yönelik uygulamalı eğitimler, etik temelli içerikler ve rehberlik modelleri geliştirilmesi gibi öneriler sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Metaforik algı, sınıf öğretmenlerinin metaforik algıları, yapay zekaThis research aims to reveal the metaphorical perceptions of classroom teachers towards artificial intelligence and to examine these perceptions in terms of individual variables such as gender, age, career stage and artificial intelligence usage status. 103 classroom teachers participated in the study, which was conducted with the phenomenological design, one of the qualitative research methods. Data were collected through the semi-structured metaphor form created with the expression "Artificial intelligence is like ... because ..." and analyzed through content analysis using the MAXQDA computer program. A total of 103 valid metaphors were produced by the participants and these metaphors were classified under five thematic headings as "Helping/Guiding", "Human-Identified", "Machine-Centered", "Suspicious and Curiosity-Arousing" and "Threatening". The findings showed that teachers evaluated artificial intelligence not only as a technical tool but also in terms of its pedagogical, cognitive, ethical and emotional aspects. According to the gender variable, female teachers developed more critical and ethically oriented approaches; It was observed that male teachers made more pragmatic and functional evaluations. It has been observed that variables such as age and career stage significantly affect thematic diversity in teachers perceptions of artificial intelligence. It was observed that teachers in the 31-45 age group produced more and thematically more diverse metaphors than other age groups. While young teachers emphasized threat and uncertainty more, those in the older age group evaluated AI more as a helping tool. In terms of career stage, it was observed that expert teachers produced more in-depth and multi-dimensional metaphors, especially focusing on positive themes. While participants with the title of teacher were represented more in threat and human-centered themes, the contribution of head teachers was limited and limited to the helping theme. While teachers who used AI approached technology from a more positive and multi-dimensional perspective, those who did not use it produced more cautious and threat-based metaphors. The research results reveal the multi-layered and contradictory structure of teachers' perceptions of AI; they emphasize the transformative effect of technological experience on these perceptions. In this context, suggestions such as practical training, ethically based content and the development of guidance models to increase teachers' awareness of AI were presented. Keywords: Artificial intelligence, metaphorical perception, metaphorical perceptions of classroom teachers