Salur Kazan'ın Evi Yağmalandığı Boy'un Coğrafyası

Abstract

Dede Korkut Destanları'nın birçok varyantı vardır. Dede Korkut birçok sözlü kültür ürünü ile ilişkilidir, birçok destan ve anlatının oluşumuna da kaynaklık etmiştir. Bu açıdan Dede Korkut, Türk destanlarının atasıdır. Dede Korkut coğrafyasında adı geçen yer adları üçe ayrılabilir. Bunlar, destanların Orta Asya'da ortaya çıktığı döneme ait yer adları, sonradan Anadolu-Azerbaycan coğrafyasında mahallileşmiş yer adları, destanlara sonradan katılan yer adlarıdır. Dede Korkut'taki bazı destanlarda İç Oğuz-Dış Oğuz coğrafyası vardır, bazı destanlarda İç Oğuz-Dış Oğuz coğrafyası değişmektedir, bazı destanlarda İç Oğuz-Dış Oğuz coğrafyasının aslı yoktur. Dede Korkut Kitabı'ndaki ikinci boy Salur Kazan'ın Evi Yağmalandığı Boy'dur. Boyun konusu, bir yurdun düşmanlar tarafından yağmalanması, bir beyin ailesinin, yakınlarının tutsak edilmesi, daha sonra beyin, diğer beylerle birlikte, ailesini, yakınlarını kurtarmasıdır. Bu boy Dede Korkut'ta çok kişinin adının geçtiği boylardan biridir. Boyun başkahramanı Salur Kazan'dır. Boyda Karacuk Çoban da başkahraman gibi işlenmiştir. Salur Kazan'ın Evi Yağmalandığı Boy'da tarihi-coğrafi-edebi-kültürel olarak başlıca iki coğrafi tabaka bulunmaktadır: Alt Coğrafya ve Üst Coğrafya. Bu boy ve Şecere-i Terakime'deki rivayetlerin tarihi coğrafyası birbiriyle uyumludur, bu durum destanın köklerinin Orta Asya'da olduğunu yansıtmaktadır. Boyun Salır Gazan adlı Türkmenistan varyantının ve sözlü Türkmen rivayetlerinin olması, Orta Asya Türk destanları ile benzerlikleri, boyda geçen birçok yer adı, bu boyun Oğuzların Hazar'ın batısına, Anadolu-Azerbaycan'a göçlerinden önceye, Orta Asya'da bulundukları 10.-11. yüzyıllardan daha eski bir tarihe ait olduğunu göstermektedir. Destanın motifleri, varyantları, ilişkili anlatılar geniş bir coğrafyada görülmektedir. Bu boy Dede Korkut'ta çok yer adının geçtiği boylardan biridir. Boyun coğrafyası belirgindir. Boydaki coğrafya Aladağlar, Karadağlar, Demirkapı bölgesidir. Burası Amu Derya yakınlarında, Garcistan ağzındadır, tarihi Batı Türkistan bölgesidir, Batı Göktürklerin-Türgişlerin tarihi coğrafyasıdır. Salur Kazan'ın Evi Yağmalandığı Boy'da Aladağ, Amıt Suyu, Aygır Gözler Suyu, Bayburd Hisarı, Demirkapı, Dış Oğuz/Taş Oğuz, Gürcistan, Hemid, İç Oğuz, Karadağ/Karacuk, Kara Dere, Medine, Mekke, Merdin Kalası, Oğuz Eli/Oğuz yer adları geçmektedir. Bu çalışmada Dede Korkut'taki Salur Kazan'ın Evi Yağmalandığı Boy'un coğrafyası incelenmiştir.

There are many variants of the Dede Korkut Epics. Dede Korkut is associated with many oral culture products and has been the source of many epics and narratives. In this respect, Dede Korkut is the ancestor of Turkic epics. The place names mentioned in the Dede Korkut geography can be divided into three. These are the place names belonging to the period when the epics emerged in Central Asia, the place names that later became localized in the Anatolia-Azerbaijan geography, the place names that were later added to the epics. In some epics in Dede Korkut, there is the Ic Oguz-Dis Oguz geography, in some epics the Ic Oguz-Dis Oguz geography changes, in some epics the Ic Oguz-Dis Oguz geography does not exist. The second epic in the Book of Dede Korkut is Salur Kazan'in Evi Yagmalandigi Boy. The subject of the epic is the plundering of a country by enemies, the captivity of a lord's family and relatives, and then the lord, together with other lords, rescuing his family and relatives. This epic is one of the epics in which many people's names are mentioned in Dede Korkut. The protagonist of the epic is Salur Kazan. Karacuk Coban is also treated as the protagonist in the epic. In Salur Kazan'in Evi Yagmalandigi Boy, there are two main geographical layers in terms of historical-geographical-literary-cultural aspects: Lower Geography and Upper Geography. The historical geography of this epic and the narrations in Secere-i Terakime are compatible with each other, this situation reflects that the roots of the epic are in Central Asia. The existence of the Turkmenistan variant of the epic called Salir Gazan and oral Turkmen narrations, its similarities with Central Asian Turkic epics, many place names mentioned in the epic indicate that this epic belongs to a history older than the 10th-11th centuries when the Oghuzs migrated to the west of the Caspian Sea, to Anatolia-Azerbaijan, and when they were in Central Asia. The motifs, variants, related narratives of the epic are seen in a wide geography. This epic is one of the epics in which many place names are mentioned in Dede Korkut. The epic's geography is distinct. The geography in the epic is Aladaglar, Karadaglar, Demirkapi region. This is near Amu Darya, at the mouth of Garcistan, it is the historical West Turkestan region, it is the historical geography of the Western Gokturks-Turgishes. In Salur Kazan'in Evi Yagmalandigi Boy, the place names Aladag, Amit Suyu, Aygir Gozler Suyu, Bayburd Hisari, Demirkapi, Dis Oguz/Tas Oguz, Gurcistan, Hemid, Ic Oguz, Karadag/Karacuk, Kara Dere, Medine, Mekke, Merdin Kalasi, Oguz Eli/Oguz are mentioned. In this study, the geography of Salur Kazan'in Evi Yagmalandigi Boy in Dede Korkut was examined.