Tüketicilerin otonom teslimat robotlarını kullanma niyetlerini etkileyen faktörlerin belirlenmesi

Abstract

Bu araştırmanın amacı, Türkiye'deki tüketicilerin otonom teslimat robotlarını (OTR) kullanma niyetlerini etkileyen faktörlerin belirlenmesidir. Araştırma kapsamında, Birleşik Teknoloji Kabulü ve Kullanımı Teorisi (UTAUT2) kuramsal modeli temel alınarak, performans beklentisi, sosyal etki ve hedonist motivasyon gibi temel yapılar ile teknolojiye güven, algılanan risk, fiyat duyarlılığı, yenilikçilik, değişime direnç ve teknoloji kaygısı gibi psikolojik ve bireysel değişkenler modele entegre edilmiştir. Böylece, Türkiye bağlamında OTR'lerin tüketici kabulü süreci çok boyutlu bir bakış açısıyla ele alınmıştır. Araştırmanın yöntemi nicel olarak yapılandırılmıştır. Çalışmada veri toplama aracı olarak anket yöntemi kullanılmış ve veriler, çevrim içi (online) platformlar aracılığıyla toplanmıştır. Anket formunda, ilgili tüm değişkenleri ölçmek için daha önceki çalışmalardan uyarlanmış ve geçerlilik/güvenirlik çalışmaları yapılmış ölçekler yer almıştır. Örnekleme yöntemi olarak kolayda örnekleme yöntemi tercih edilmiştir. Araştırmanın örneklemini Türkiye genelinde farklı yaş, cinsiyet ve meslek gruplarından katılımcılar oluşturmaktadır. Toplam 531 katılımcıdan geçerli veri elde edilmiştir. Bu örneklem, Türkiye'de OTR'lerin henüz yaygınlaşmadığı bir ortamda tüketici eğilimlerini analiz etmek için önemli bir veri seti sunmaktadır. Analiz sürecinde öncelikle keşfedici ve doğrulayıcı faktör analizleri (KFA ve DFA) kullanılarak ölçeklerin geçerliliği ve güvenilirliği test edilmiştir. Yapısal eşitlik modeli (YEM) yardımıyla hipotezler test edilmiş ve değişkenler arası ilişkiler analiz edilmiştir. Modelin uyum indeksleri genel olarak kabul edilebilir ve iyi uyum düzeylerinde bulunmuştur. Sonuç olarak, araştırmanın bulguları performans beklentisi ve sosyal etkinin davranışsal niyeti pozitif ve anlamlı şekilde etkilediğini; buna karşın hedonist motivasyon, yenilikçilik, fiyat duyarlılığı ve teknoloji kaygısının davranışsal niyet üzerindeki etkilerinin anlamlı olmadığını ortaya koymuştur. Ayrıca, algılanan risk ve değişime direncin davranışsal niyeti negatif yönde ve anlamlı bir şekilde etkilediği; teknolojiye güvenin ise davranışsal niyeti pozitif ve güçlü şekilde etkilediği belirlenmiştir. Bu sonuçlar, hem teorik modelin Türkiye bağlamında geçerliliğini test etmek hem de sektörel ve yönetsel anlamda OTR'lerin benimsenmesini destekleyecek stratejik yaklaşımlara ışık tutmak açısından önem taşımaktadır. Gelecek çalışmalarda, boylamsal araştırma tasarımlarının kullanılması ve kültürlerarası karşılaştırmalı analizlerin yapılması önerilmektedir. Özellikle, teknoloji kaygısı, algılanan risk ve güven gibi değişkenlerin aracı veya düzenleyici rollerinin ileri analiz teknikleriyle incelenmesi, modelin bağlamsal geçerliliğinin güçlendirilmesine katkıda bulunabilir. Buna ek olarak, sektörel düzeyde otonom teslimat robotlarının benimsenmesini artıracak politika ve uygulama önerileri de önem arz etmektedir. Çalışma sonucunda pilot projeler ve saha testleriyle tüketicilerin deneyimlerini artırmak, kullanıcı güvenini ve kabulünü destekleyecek eğitim ve farkındalık kampanyaları yürütmek, yerel yönetimler ve özel sektör arasında iş birliğini güçlendirmek bu alanda atılacak önemli adımlar olarak önerilmiştir. Böylelikle, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde hem tüketici kabulü hem de teknik altyapının geliştirilmesi için bütüncül ve çok paydaşlı bir yaklaşımın benimsenmesi mümkün olacaktır.The purpose of this study is to identify the factors affecting consumers' intentions to use autonomous delivery robots (ADRs) in Turkey. Within the scope of the study, the theoretical model of the Unified Theory of Acceptance and Use of Technology 2 (UTAUT2) was adopted, integrating core constructs such as performance expectancy, social influence, and hedonic motivation, along with psychological and individual variables such as trust in technology, perceived risk, price sensitivity, innovativeness, resistance to change, and technology anxiety. Thus, the consumer acceptance process of ADRs in the context of Turkey has been addressed with a multidimensional perspective. The research method was structured quantitatively. In the study, data collection was carried out through a survey method, and data were gathered via online platforms. In the survey form, scales adapted from previous studies and whose validity and reliability had been tested were included to measure all relevant variables. Convenience sampling was preferred as the sampling method. The sample of the research consisted of participants from various age, gender, and occupational groups across Turkey. Valid data were obtained from a total of 531 participants. This sample provides an important data set for analyzing consumer tendencies in an environment where ADRs have not yet become widespread in Turkey. In the analysis process, the validity and reliability of the scales were tested through exploratory and confirmatory factor analyses (EFA and CFA). Hypotheses were tested and relationships between variables were analyzed using structural equation modeling (SEM). The model's fit indices were generally found to be at acceptable and good fit levels. As a result, the findings of the research revealed that performance expectancy and social influence positively and significantly affect behavioral intention; on the other hand, hedonic motivation, innovativeness, price sensitivity, and technology anxiety do not have significant effects on behavioral intention. In addition, perceived risk and resistance to change were found to negatively and significantly affect behavioral intention, while trust in technology positively and strongly affects behavioral intention. These results are significant both in testing the validity of the theoretical model in the context of Turkey and in shedding light on strategic approaches to support the adoption of ADRs in a sectoral and managerial sense. For future studies, it is recommended to use longitudinal research designs and conduct cross-cultural comparative analyses. In particular, examining the mediating or moderating roles of variables such as technology anxiety, perceived risk, and trust through advanced analysis techniques can contribute to strengthening the contextual validity of the model. In addition, policy and practice recommendations to increase the adoption of autonomous delivery robots at the sectoral level are also important. At the end of the study, pilot projects and field tests to enhance consumer experiences, training and awareness campaigns to support user trust and acceptance, and strengthening cooperation between local governments and the private sector were suggested as important steps to be taken in this area. In this way, it will be possible to adopt a holistic and multi-stakeholder approach to both improve consumer acceptance and develop the technical infrastructure in developing countries like Turkey.