Türk Tarım Piyasalarında Asimetrik Bağımlılıkların Modellenmesi: Zamanla Değişen Bir Kapula Yaklaşımı

Abstract

Bu çalışma, Türkiye'deki tarımsal emtia fiyatları (arpa, mısır, hububat ve buğday) ile temel finansal değişkenler olan küresel ham petrol fiyatları (WTI/USD), USD/TRY döviz kuru ve yerel ham petrol fiyatları (WTI/TRY) arasındaki bağımlılık yapısını incelemektedir. Amacı, bu ilişkilerin zaman içinde nasıl değiştiğini değerlendirmek ve Türkiye’deki tarımsal fiyat dinamiklerinin en önemli finansal belirleyicilerini tespit etmektir. Analiz, 1 Ağustos 2019 ile 1 Ocak 2025 tarihleri arasındaki günlük verilere dayanmaktadır. Çalışmada beş kopula modeli (Clayton, Frank, Gumbel, Gaussian, ve Student’s t,) ve üç korelasyon ölçütü (Pearson, Spearman, Kendall) kullanılarak farklı zaman ufuklarında 1 ila 45 günlük getiri toplulaştırmalarıyla hem doğrusal hem de doğrusal olmayan bağımlılıklar yakalanmıştır. Bu çok ölçekli yaklaşım, kısa ve orta vadeli birlikte hareketleri ve kuyruk bağımlılıklarını değerlendirmeye olanak tanımaktadır. Bulgular, daha uzun getiri ufuklarında bağımlılığın güçlendiğini ortaya koymakta; bu da zaman içinde finansal değişkenlerin emtia fiyatları üzerindeki etkisinin arttığını göstermektedir. Değişkenler arasında, WTI/TRY en güçlü ve tutarlı bağımlılığı sergilemekte, özellikle buğday ve hububat ile olan ilişkisi dikkat çekmektedir. Bu durum, yerel enerji maliyetlerinin tarımsal üretimdeki kritik rolünü yansıtmaktadır. WTI/USD daha ılımlı bir küresel etki gösterirken, USD/TRY kısa vadede zayıf bir bağımlılık sergilese de uzun vadeli ufuklarda kuyruklarda anlamlı hale gelmektedir. Student’s t kopula modeli hem üst hem alt kuyruk bağımlılıklarını etkili şekilde yakaladığı için en uygun model olarak öne çıkmaktadır. Bu sonuçlar, enerjiye bağımlı ekonomilerde risk yönetimi, tarımsal fiyatlandırma ve politika kararları açısından önemli çıkarımlar sunmaktadır.