ESKİ TÜRKÇEDEKİ /ç/, /s/ ve /z/ ÜNSÜZLERİNİN 20. YÜZYIL ÖNCESİ BAŞKURT TÜRKÇESİNDEKİ DURUMU

Abstract

İdil-Ural bölgesi, dar alanda Çuvaş Türkçesi, Tatar Türkçesi ve Başkurt Türkçesinin konuşulduğu bir coğrafyadır. 1917 öncesinde, Başkurt Türkçesi ve Tatar Türkçesi için ayrı yazı dilleri yoktur. 20. yüzyıl öncesinde Başkurdistan coğrafyasında yazı dili olarak Tatar Türkçesi ya da Çağatay Türkçesi kullanılmıştır ancak o dönemde, Başkurt Türkçesinin dil özelliklerini yansıtan bazı eserlerin de yazıldığı bilinmektedir. Çalışmada, çağdaş Başkurt Türkçesini diğer Türk yazı dillerinden ayıran ET. /ç/ > Bşk. T. /s/; ET. /s-/ > Bşk. T. /h-/; ET. /-s-/ > Bşk. T. /-?-/; ET. /-s/ > Bşk. T. /-?/; ET. /-z-/ > Bşk. T./-?-/ ve ET. /-z/ > Bşk. T. /-?/ ses denkliklerinin tarihî Başkurt Türkçesinde yer alan üç eserdeki biçimleri tespit edilmiştir. Eski Türkçedeki /ç/, /s/ ve /z/ ses birimlerinin Başkurt Türkçesinin yazı dili öncesindeki biçimleri üzerinden dil politikasının standart türe etkisi ortaya konmuştur. Neticede, tarihî Başkurt Türkçesinde yaygın olmayan ses denkliklerinin Başkurt Türkçesi yazı dilinde standartlaştırıldığı görülmüştür. Özellikle ET. /s-/ > Bşk. T. /h-/ ses denkliğinin 20. yüzyıl öncesinde yaygın görülen ses gelişmelerinden biri olmamasına rağmen günümüz Başkurt Türkçesinin en önemli niteliklerinden biri olması dikkat çekicidir. Bununla birlikte, tarihî Başkurt Türkçesi metinlerinde diş arası /?/ ünsüzünün kullanımı yaygınken diş arası /?/ ünsüzü daha az kullanılmaktadır ancak bu iki ses birimi yazı dili sonrasındaki dönemde ölçünlü dilde standart hâle gelmiştir.The Idil-Ural region is an area where Chuvash, Tatar, and Bashkir are spoken in a narrow area. Before 1917, there were no separate written languages for Bashkir and Tatar. Before the 20th century, Tatar or Chagatai was used as the written language in the geography of Bashkortostan, but it is known that some works reflecting the language features of Bashkir were also written in that period. The study determined the forms of phonetic equivalences of OT. /ç/ > Bashk. T. /s/; OT. /s-/ > Bashk. T. /h-/; OT. /-s-/ > Bashk. T. /-?-/; OT. /-s/ > Bashk. T. /-?/; OT. /-z-/ > Bashk. T./-?-/ and OT. /-z/ > Bashk. T. /-?/ in old Bashkir Turkish, distinguishing contemporary Bashkir Turkish from other written Turkish languages. The effect of language policy on the standard type was revealed through the forms of the /ç/, /s/ and /z/ phonemes in Old Turkish before the written language of Bashkir Turkish. As a result, it was observed that phonetic equivalences that are not common in historical Bashkir Turkish have been standardized in the written language of Bashkir Turkish. In sum, it is noteworthy that although the phonetic equivalence of OT. /s-/ > Bashk. T. /h-/ was not one of the common phonetic developments before the 20th century, it is one of the most important features of today's Bashkir Turkish. However, in old Bashkir Turkish texts, the interdental /?/ consonant is common, while the interdental /?/ consonant is less used. Still, in the Bashkir standard language, these two phonemes became standard in the period after the written language.