A Debate on Marital Compatibility (Kafā̛a) Among Hanafi Jurists during the Bahri Mamluk Period: al-Bābartī’s Refutation of al-Hindī

Abstract

According to the Ḥanafī doctrine of kafā̛a (marital compatibility), a marriage’s validity and binding force depend on the groom’s equivalence to the bride, as certain attributes required in the woman must also be present in the man. A deficiency may render the marriage non-binding (ghayr lāzim) or, in some cases, invalid (bāṭil). In 770/1369, a marriage officiated by the Ḥanafī qāḍī al-quḍāt between the sultan’s sister and a prominent amīr became controversial on the grounds of non-equivalence, generating debate over the doctrine of kafā̛a. In response, al-Hindī composed a treatise (Risāla fī mas̛alat al-kafā̛a) defending the marriage through a reinterpretation of the classical doctrine, considering contemporary social conditions. al-Bābartī’s refutation -known only from a margin note in al-Hindī’s treatise -was not known to have survived. The discovery of al-Intiṣār li’l-A̛imma al-Akhyār shows that he defended the established Ḥanafī kafā̛a doctrine, arguing that the marriage was invalid according to four Sunnī schools, while advancing original interpretations on the doctrine’s foundations. By focusing al-Bābartī’s claims and objections, this study provides an analysis of the debate, the normative bases of kafā̛a, and its adaptability to social change.

Hanefî mezhebinde yerleşik denklik (kefâet) öğretisine göre nikâh akdinde erkeğin kadına denk olması, yani belli birtakım vasıfların (denklik unsurları) kadında bulunması halinde bunların erkekte de bulunması şarttır. Denklik probleminin bulunduğu bir nikâh bazı durumlarda bağlayıcı (lâzım) olmadığından velilerin itirazı sonrasında feshi kabil iken bazı durumlarda geçersiz (bâtıl) sayılmaktadır. 770/1369 yılında Memlük sarayında Hanefî kâdılkudâtı Sirâcüddin el-Hindî’nin (ö. 773/1372) sultanın kız kardeşiyle üst düzey bir emîr arasında kıydığı nikâhın, damadın geline denk olmadığı gerekçesiyle bâtıl (gayri sahîh) olduğu iddiası Hanefî denklik öğretisinin tartışmaya açılmasına neden olmuştur. Hindî bu iddia üzerine dönemin toplumsal şartlarını dikkate alarak geliştirdiği klasik doktrinin sınırlarını zorlayan bir yorum üzerinden kıydığı nikâhın meşruiyetini savunan risâlesini (Risâle fî mesʾeleti’l-kefâʾeh) yazmıştır. Yakın zamanda yayımlanan bu risâledeki bir müstensih notu vesilesiyle Bâbertî’nin (ö. 786/1384) Hindî’ye bir reddiye kaleme aldığından haberdar olmuştuk. Ancak bu reddiyenin günümüze ulaştığına dair bir bilgiye sahip değildik. Yakın zamanda tarafımızca keşfedilen el-İntisâr li’l-Eimmeti’l-Ahyâr adlı reddiye risâlesinde Bâbertî, yerleşik Hanefî denklik öğretisini ve Hindî’nin kıydığı nikâhın dört mezhebe göre de sahih olmadığını savunmaktadır. Bununla birlikte risâle bilhassa yerleşik Hanefî denklik öğretisinin temellendirilmesine katkı sunacak özgün yorumlar da içermektedir. Bu çalışma Bâbertî’nin iddia ve itirazlarını merkeze alarak Hanefî denklik öğretisinin temelleri ve toplumsal değişim karşısındaki esnekliği çerçevesinde ikili arasındaki tartışmanın kapsamlı bir analizini sunmaktadır.